عباس اقبال آشتيانى
233
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
ايلخان در قبول يا رد آن مختار است . ارغون كه با خواجه از قديم كينهء ديرينه داشت بر آن وزير باتدبير كه مدت بيست و نه سال با حكمت و كمال و قدرت و كفايت ممالك مغول را اداره كرده و اسباب شوكت دولت هولاگو و جانشينان او شده بود نبخشود و حكم شد كه او را بقتل آورند . مأمورين خواجه را طرف عصر روز دوشنبهء چهارم شعبان سال 683 در نزديكى اهر آذربايجان كشتند و چهار پسر او يحيى و فرج اللّه و محمود و اتابك را در همان سال و نوادهء او على پسر خواجه بهاء الدين محمد و منصور پسر عطا ملك را در سال 688 و خواجه هارون « 1 » را در سال 685 بقتل آوردند و دودمان جوينى به اين شكل مولم برافتاد . خواجه شمس الدين محمد صاحبديوان از بزرگترين وزرا و عمال و كتّاب ايرانى است و در عهد خود در كفايت و تدبير و شوكت جاه و جلال و ثروت نظير نداشته و بمزيد حكمت و تواضع و فضلدوستى و شعرپرورى مشهور بوده و شيرينسخنترين شعراى فارسى يعنى افصح المتكلمين سعدى شيرازى ذكر او و برادرش علاء الدين عطا ملك را در قصايد خويش مخلد كرده و چند نفر از بزرگان علما و شعراى ديگر آن عهد مثل خواجه نصير الدين طوسى و استاد صفى الدين ارموى و خواجه همام الدين تبريزى و بدر الدين جاجرمى بنام او و افراد ديگر خاندان جوينى كتابها و قصايد ساخته و پرداختهاند و نام ايشان را كه در السنه و افواه مشهور و مذكور بوده براى اخلاف نيز با ذكرى بخير به يادگار گذاشته .
--> ( 1 ) - خواجه شرف الدين هارون پسر صاحبديوان از فضلا و شعرا و از مربيان اهل علم و ادب بود و دختر ابو العباس احمد پسر مستعصم خليفهء آخرى بنى عباس را در عقد خود داشت و او بعد از عطا ملك به حكومت عراق منصوب شد و در عهد ارغون در اين سمت از امير آروق برادر بوقا نيابت مىكرد . خواجه هارون امير آروق را بقتل خواجه سعد الدين مستوفى قزوينى برادر خواجه فخر الدين محمد واداشت و چون دولت صاحبديوان رو به زوال گذاشت خواجه فخر الدين به انتقام قتل برادر خواجه هارون را پيش آروق متهم كرد و آروق او را به سعايت خواجه فخر الدين مستوفى با مجد الدين بن الاثير در جمادى الآخره سال 685 بقتل رسانيد . ابيات ذيل از خواجه هارون جوينى است : قيمت مرد از هنر باشد * نه ز دينار وز گهر باشد مرد بايد كه دانش آموزد * تا ز هركس بزرگتر باشد خاك بر فرق مهترى كورا * آلت خواجگى پدر باشد